In gesprek met Elisa Hulstaert en Katrien De Maeyer
'Heel mijn leven is verbonden met het sociaal-cultureel werk. Maar waarom weet ik dat niet?'
Het sociaal-cultureel werk is overal en nergens tegelijk. Het zit in de jeugdbeweging, in de vereniging waar we vrijwilligerswerk doen en in de initiatieven die mensen in hun buurt samenbrengen. Toch blijft de maatschappelijke betekenis van die sector vaak onder de radar. Terwijl het middenveld vandaag onder druk staat, lijkt de verbindende en democratische kracht van sociaal-cultureel werk belangrijker dan ooit. Maar wat verliezen we als die werking verzwakt? En hoe maken we haar waarde opnieuw zichtbaar?
Hieronder lees je het relaas van een boeiend gesprek hierover met Elisa Hulstaert, journaliste bij Knack en coördinator van de Knack-helden van de Democratie, en Katrien De Maeyer, directeur van De Ambrassade.
Dichter bij huis dan we denken
Wie mensen vraagt wat sociaal-cultureel werk precies inhoudt, krijgt wellicht uiteenlopende antwoorden. Of misschien helemaal geen. De term klinkt voor velen abstract en breed, terwijl de praktijken en organisaties die eronder vallen vaak veel dichter bij hun leefwereld staan dan ze zelf beseffen.Katrien De Maeyer ontdekte dat zelf toen ze directeur werd van De Ambrassade. Ze kende het jeugdwerk vanuit haar eigen vroegere ervaringen bij de Chiro, maar besefte pas in haar nieuwe functie hoe breed het landschap is. Hetzelfde gebeurde toen ze zich begon te verdiepen in het sociaal-cultureel werk. Organisaties als Femma, Velt en Okra maken deel uit van een wereld die veel mensen op een of andere manier kennen, zonder die ervaringen met de sector te verbinden.
Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten
Wat verliezen we als het middenveld verdwijnt?
De maatschappelijke waarde van sociaal-culturele organisaties zit vaak in processen die zich over langere tijd ontwikkelen. Mensen leren elkaar kennen, bouwen vertrouwen op, organiseren zich en vinden een plek waar ze zich thuis voelen. Dat zijn geen effecten die je onmiddellijk in cijfers kunt vatten. Als organisaties verdwijnen of hun werking sterk moeten terugschroeven, zullen de gevolgen zich wellicht pas na verloop van tijd echt laten voelen, verwacht Hulstaert. Het sociale weefsel brokkelt langzaam af, niet van de ene dag op de andere. Daarnaast vervullen verenigingen een belangrijke democratische functie. Het zijn plekken waar mensen samen dingen realiseren en daarbij leren luisteren, argumenteren, onderhandelen en compromissen sluiten. Ze nemen verantwoordelijkheid op en ervaren wat het betekent om samen beslissingen te nemen. Die democratische vaardigheden worden er niet noodzakelijk bewust aangeleerd. Ze groeien vaak gewoon uit het dagelijkse verenigingsleven.De kunst van constructief ruzie maken
Het middenveld wordt vaak geassocieerd met verbinding en samenhorigheid. Maar samenleven betekent niet dat iedereen het met elkaar eens moet zijn. Integendeel, verenigingen en sociaal-culturele organisaties zijn ook plekken waar verschillen zichtbaar worden en waar mensen leren ermee om te gaan.De Maeyer noemt dat ‘constructief ruzie maken’. In een democratie moeten mensen verschillende standpunten kunnen innemen en die tegenover elkaar kunnen plaatsen, zonder dat het gesprek of de onderlinge relatie meteen stukloopt. Dat is iets anders dan de toxische polarisatie die Hulstaert vooral op sociale media ziet. Daar wordt verontwaardiging vaak bewust uitgelokt om mensen tegen elkaar op te zetten. In een vereniging vertrekken mensen daarentegen vanuit een gedeeld doel. Ze kunnen het grondig oneens zijn over de weg ernaartoe, maar moeten toch samen keuzes maken en tot afspraken komen.
Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten
Focus op kosten duwt de baten van het middenveld uit beeld
Een belangrijke reden waarom de maatschappelijke waarde van het middenveld onvoldoende doordringt, is volgens De Maeyer de manier waarop erover wordt gesproken. In het publieke debat ligt de nadruk steevast op de kosten. Organisaties ontvangen subsidies, maar wat leveren ze daarvoor op? De opbrengsten – vertrouwen, verbondenheid, democratische vaardigheden en maatschappelijke betrokkenheid – zijn moeilijker zichtbaar te maken en laten zich niet eenvoudig in één indicator vatten.Hulstaert ziet daar ook een opdracht voor de sector zelf. Organisaties moeten niet alleen vertellen wat ze doen, maar vooral duidelijk maken welke verandering ze mogelijk maken. Welke problemen helpen ze voorkomen? Welke mensen bereiken ze? Wat zou er ontbreken als ze er niet waren? Cijfers en trends kunnen daarbij helpen, maar worden pas echt tastbaar wanneer ze gekoppeld worden aan concrete verhalen van mensen en groepen.Middenveld en de media: hoe maak je zichtbaar wat ertoe doet?
Dat de maatschappelijke waarde van het middenveld onvoldoende zichtbaar is, heeft ook te maken met de relatie tussen organisaties en de media. Hulstaert schetst de dagelijkse realiteit van een journalist: nieuwsbrieven en persberichten komen met tientallen tegelijk binnen, terwijl de tijd om ze allemaal te lezen beperkt is. Het is dus belangrijk dat journalisten weten bij wie ze terechtkunnen voor expertise en dat organisaties actief investeren in persrelaties.Publieke financiering is ook kiezen voor een democratie waar iedereen meetelt
Wie het over de maatschappelijke meerwaarde van het middenveld heeft, komt onvermijdelijk ook uit bij de vraag naar publieke financiering. Voor De Maeyer gaat dit over een duidelijke maatschappelijke keuze, niet enkel over subsidies en de kosten/baten ervan. Als gemeenschappen, verenigingen en collectieve verbanden minder vanzelfsprekend worden, dreigt de samenleving steeds meer te verschuiven naar ‘ieder voor zich’ of naar de markt. En dan vallen heel wat mensen uit de boot.Daarnaast zijn sterke organisaties belangrijk voor de overheid. Ze beschikken over kennis en ervaring, weten wat er leeft bij burgers en kunnen signalen opvangen die anders moeilijk tot bij beleidsmakers raken. De Maeyer zou beleidsmakers graag eens vragen waarvoor ze eigenlijk bang zijn. Wat is er zo bedreigend aan de kritische rol van sociaal-culturele organisaties? Overheden hebben er toch alle belang bij te weten wat er leeft en waar mensen tegenaan lopen.
Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten
