Betoging lage resolutie web 42

In gesprek met Elisa Hulstaert en Katrien De Maeyer

'Heel mijn leven is verbonden met het sociaal-cultureel werk. Maar waarom weet ik dat niet?'

Het sociaal-cultureel werk is overal en nergens tegelijk. Het zit in de jeugdbeweging, in de vereniging waar we vrijwilligerswerk doen en in de initiatieven die mensen in hun buurt samenbrengen. Toch blijft de maatschappelijke betekenis van die sector vaak onder de radar. Terwijl het middenveld vandaag onder druk staat, lijkt de verbindende en democratische kracht van sociaal-cultureel werk belangrijker dan ooit. Maar wat verliezen we als die werking verzwakt? En hoe maken we haar waarde opnieuw zichtbaar?

Hieronder lees je het relaas van een boeiend gesprek hierover met Elisa Hulstaert, journaliste bij Knack en coördinator van de Knack-helden van de Democratie, en Katrien De Maeyer, directeur van De Ambrassade.

Dichter bij huis dan we denken

Wie mensen vraagt wat sociaal-cultureel werk precies inhoudt, krijgt wellicht uiteenlopende antwoorden. Of misschien helemaal geen. De term klinkt voor velen abstract en breed, terwijl de praktijken en organisaties die eronder vallen vaak veel dichter bij hun leefwereld staan dan ze zelf beseffen.Katrien De Maeyer ontdekte dat zelf toen ze directeur werd van De Ambrassade. Ze kende het jeugdwerk vanuit haar eigen vroegere ervaringen bij de Chiro, maar besefte pas in haar nieuwe functie hoe breed het landschap is. Hetzelfde gebeurde toen ze zich begon te verdiepen in het sociaal-cultureel werk. Organisaties als Femma, Velt en Okra maken deel uit van een wereld die veel mensen op een of andere manier kennen, zonder die ervaringen met de sector te verbinden.
Interview 21 10 2026 lage resolutie 11

Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten

Ook Elisa Hulstaert herkent die kloof tussen de term en de praktijk. Voor haar roept sociaal-cultureel werk spontaan warme beelden op. Mensen die samenkomen, samen iets doen en zich ergens voor inzetten. Tegelijk is het moeilijk om de brede en diverse sector onder één noemer te vatten. Van gemeenschapsvorming en ontmoeting tot vorming, emanciperend werken en maatschappelijke actie. Er is niet één gezicht dat het geheel vertegenwoordigt.
Net die diversiteit maakt de sector sterk, maar ook minder zichtbaar. Veel mensen nemen deel aan activiteiten, ontmoeten er anderen of engageren zich rond maatschappelijke thema’s zonder te beseffen dat ze deel uitmaken van het sociaal-cultureel werk. De Maeyer vat het treffend samen: heel haar leven is ermee verbonden, maar waarom weet ze dat eigenlijk niet?

Wat verliezen we als het middenveld verdwijnt?

De maatschappelijke waarde van sociaal-culturele organisaties zit vaak in processen die zich over langere tijd ontwikkelen. Mensen leren elkaar kennen, bouwen vertrouwen op, organiseren zich en vinden een plek waar ze zich thuis voelen. Dat zijn geen effecten die je onmiddellijk in cijfers kunt vatten. Als organisaties verdwijnen of hun werking sterk moeten terugschroeven, zullen de gevolgen zich wellicht pas na verloop van tijd echt laten voelen, verwacht Hulstaert. Het sociale weefsel brokkelt langzaam af, niet van de ene dag op de andere. Daarnaast vervullen verenigingen een belangrijke democratische functie. Het zijn plekken waar mensen samen dingen realiseren en daarbij leren luisteren, argumenteren, onderhandelen en compromissen sluiten. Ze nemen verantwoordelijkheid op en ervaren wat het betekent om samen beslissingen te nemen. Die democratische vaardigheden worden er niet noodzakelijk bewust aangeleerd. Ze groeien vaak gewoon uit het dagelijkse verenigingsleven.
Ook op individueel niveau maakt engagement een verschil, benadrukt Hulstaert. Vrijwilligerswerk kan mensen zingeving en voldoening geven, zeker wanneer ze die niet altijd in hun professionele leven vinden. En verenigingen bieden mogelijkheden om duurzame contacten op te bouwen. Wie naar een nieuwe stad verhuist en er niemand kent, kan via een vereniging mensen ontmoeten en op regelmatige basis samen iets ondernemen. Dat is iets anders dan een toevallige ontmoeting. Er ontstaat een gedeeld doel en een vorm van continuïteit.De Maeyer wijst bovendien op de ongelijke kansen om gehoord te worden. Niet iedereen groeit op in een omgeving waarin mensen worden aangemoedigd om hun stem te laten horen of voor zichzelf op te komen. Sociaal-culturele organisaties zorgen ervoor dat ook groepen die minder vanzelfsprekend toegang hebben tot het publieke debat maatschappelijk zichtbaar worden. Als die werking wegvalt, zullen vooral mensen met voldoende middelen en zelfvertrouwen hun stem blijven laten horen.
Het zijn kleine democratische plekken waar je samen dingen realiseert
Katrien De Maeyer

De kunst van constructief ruzie maken

Het middenveld wordt vaak geassocieerd met verbinding en samenhorigheid. Maar samenleven betekent niet dat iedereen het met elkaar eens moet zijn. Integendeel, verenigingen en sociaal-culturele organisaties zijn ook plekken waar verschillen zichtbaar worden en waar mensen leren ermee om te gaan.De Maeyer noemt dat ‘constructief ruzie maken’. In een democratie moeten mensen verschillende standpunten kunnen innemen en die tegenover elkaar kunnen plaatsen, zonder dat het gesprek of de onderlinge relatie meteen stukloopt. Dat is iets anders dan de toxische polarisatie die Hulstaert vooral op sociale media ziet. Daar wordt verontwaardiging vaak bewust uitgelokt om mensen tegen elkaar op te zetten. In een vereniging vertrekken mensen daarentegen vanuit een gedeeld doel. Ze kunnen het grondig oneens zijn over de weg ernaartoe, maar moeten toch samen keuzes maken en tot afspraken komen.
Dat betekent niet dat elke vereniging automatisch een plek is waar alle maatschappelijke verschillen worden overbrugd. Organisaties hebben hun eigen publieken en gewoontes. De uitdaging blijft om ook mensen te bereiken die vandaag niet vanzelfsprekend deelnemen aan het verenigingsleven. Bovendien weerspiegelen lokale afdelingen soms heel andere maatschappelijke en politieke realiteiten dan de nationale koepel. Dat kan spanningen opleveren, maar maakt het net belangrijk om die verschillen bespreekbaar te houden.
Interview 21 10 2026 lage resolutie 07

Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten

Focus op kosten duwt de baten van het middenveld uit beeld

Een belangrijke reden waarom de maatschappelijke waarde van het middenveld onvoldoende doordringt, is volgens De Maeyer de manier waarop erover wordt gesproken. In het publieke debat ligt de nadruk steevast op de kosten. Organisaties ontvangen subsidies, maar wat leveren ze daarvoor op? De opbrengsten – vertrouwen, verbondenheid, democratische vaardigheden en maatschappelijke betrokkenheid – zijn moeilijker zichtbaar te maken en laten zich niet eenvoudig in één indicator vatten.Hulstaert ziet daar ook een opdracht voor de sector zelf. Organisaties moeten niet alleen vertellen wat ze doen, maar vooral duidelijk maken welke verandering ze mogelijk maken. Welke problemen helpen ze voorkomen? Welke mensen bereiken ze? Wat zou er ontbreken als ze er niet waren? Cijfers en trends kunnen daarbij helpen, maar worden pas echt tastbaar wanneer ze gekoppeld worden aan concrete verhalen van mensen en groepen.
Ook de tegenstelling tussen professionele ondersteuning en vrijwilligerswerk is volgens De Maeyer problematisch. Soms lijkt het alsof middelen die naar structuren en organisaties gaan niet rechtstreeks bij mensen terechtkomen. Maar vrijwilligers organiseren zich niet in een vacuüm. Ze hebben begeleiding, ondersteuning, plekken om samen te komen en organisaties nodig die kennis opbouwen en hun belangen verdedigen. Professionele ondersteuning en vrijwillig engagement zijn geen tegenpolen, maar versterken elkaar. Als de omkadering wegvalt, komt ook de draagkracht van het vrijwilligerswerk op langere termijn onder druk.
Het gaat alleen maar over de kostenkant en nergens over de baten
Katrien De Maeyer

Middenveld en de media: hoe maak je zichtbaar wat ertoe doet?

Dat de maatschappelijke waarde van het middenveld onvoldoende zichtbaar is, heeft ook te maken met de relatie tussen organisaties en de media. Hulstaert schetst de dagelijkse realiteit van een journalist: nieuwsbrieven en persberichten komen met tientallen tegelijk binnen, terwijl de tijd om ze allemaal te lezen beperkt is. Het is dus belangrijk dat journalisten weten bij wie ze terechtkunnen voor expertise en dat organisaties actief investeren in persrelaties.
Het middenveld beschikt over veel kennis over wat er leeft bij mensen. Vaak merken organisaties maatschappelijke ontwikkelingen op nog voor die op de politieke agenda verschijnen. Die kennis vindt echter niet vanzelf haar weg naar de media. Organisaties moeten inzichten, signalen en verhalen aanreiken die aansluiten bij bredere maatschappelijke discussies. Daarbij speelt ook de nieuwswaardigheid. Verhalen over engagement en ontmoeting worden soms als te zacht of te weinig prikkelend beschouwd. De uitdaging is om de link te leggen tussen een concrete werking en grotere thema’s als eenzaamheid, sociale ongelijkheid, participatie of democratie. Zo maakt een mooi lokaal verhaal meteen iets zichtbaar over de samenleving als geheel.Voor koepelorganisaties komt daar nog een bijkomende moeilijkheid bij. Wie een diverse achterban vertegenwoordigt, formuleert boodschappen waarin zoveel mogelijk organisaties zich herkennen. Maar door teveel nuance dreigt de scherpte soms verloren te gaan. De Maeyer pleit ervoor om niet elk signaal namens de hele sector te moeten brengen. Soms moet je durven spreken voor het geheel, maar af en toe ook voor specifieke delen ervan. Niet elke boodschap hoeft door iedereen gedragen te worden om relevant te zijn.

Publieke financiering is ook kiezen voor een democratie waar iedereen meetelt

Wie het over de maatschappelijke meerwaarde van het middenveld heeft, komt onvermijdelijk ook uit bij de vraag naar publieke financiering. Voor De Maeyer gaat dit over een duidelijke maatschappelijke keuze, niet enkel over subsidies en de kosten/baten ervan. Als gemeenschappen, verenigingen en collectieve verbanden minder vanzelfsprekend worden, dreigt de samenleving steeds meer te verschuiven naar ‘ieder voor zich’ of naar de markt. En dan vallen heel wat mensen uit de boot.Daarnaast zijn sterke organisaties belangrijk voor de overheid. Ze beschikken over kennis en ervaring, weten wat er leeft bij burgers en kunnen signalen opvangen die anders moeilijk tot bij beleidsmakers raken. De Maeyer zou beleidsmakers graag eens vragen waarvoor ze eigenlijk bang zijn. Wat is er zo bedreigend aan de kritische rol van sociaal-culturele organisaties? Overheden hebben er toch alle belang bij te weten wat er leeft en waar mensen tegenaan lopen. 
Tegelijk maakt de afhankelijkheid van publieke financiering organisaties kwetsbaar. De Ambrassade heeft dat zelf ervaren. Door inhoudelijke keuzes en slechts gedeeltelijke indexering van de overheid ontvangen ze een  subsidie die ontoereikend is en moesten ze recent vier medewerkers laten gaan. Inkomsten diversifiëren is de boodschap, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. 
Interview 21 10 2026 lage resolutie 16

Katrien De Maeyer en Elisa Hulstaert. Foto: Sophie Nuytten

Toch wil De Maeyer de relatie met de overheid niet uitsluitend vanuit wantrouwen benaderen. Goede contacten met administratie en kabinet blijven belangrijk om problemen aan te kaarten en ook achter de schermen kritische signalen te geven. Maar een constructieve relatie mag niet betekenen dat organisaties hun kritische rol moeten opgeven of problemen niet langer publiek mogen benoemen.

Kritiek kunnen verdragen is een teken van democratische gezondheid

Net die kritische rol staat steeds vaker ter discussie. Organisaties die zich uitspreken tegen beleidsbeslissingen of juridische stappen zetten, krijgen soms het verwijt dat ze hun subsidies gebruiken om de overheid aan te vallen. Voor Hulstaert is het vermogen om kritiek te verdragen nochtans een essentieel onderdeel van een gezonde democratie. Ook het recht om te betogen en je uit te spreken, hoort daar vanzelfsprekend bij. De Maeyer vindt deze tendens bijzonder verontrustend. Net het vermogen om maatschappelijke problemen aan te kaarten en mensen een stem te geven, behoort volgens haar tot de kern van het sociaal-cultureel werk.
Hulstaert wijst erop dat het ontmoedigen van protest en activisme bovendien averechts kan werken. Wie het gevoel krijgt geen stem te hebben en nergens gehoord te worden, verliest niet noodzakelijk zijn ongenoegen. Wel dreigen de kanalen te verdwijnen waarlangs mensen dat ongenoegen op een constructieve en democratische manier kunnen uiten.
Politici moeten wel een vorm van kritiek kunnen verdragen. Dat is ook een teken van een gezonde democratie
Elisa Hulstaert

Blijven investeren in plekken waar mensen leren samenleven

Wat moeten sociaal-culturele organisaties de komende jaren vooral blijven doen? Voor beide gesprekspartners is de essentie mensen samenbrengen, engagement mogelijk maken en ruimte creëren om samen na te denken over de samenleving.Dat klinkt vanzelfsprekend, maar vraagt tijd, middelen en aandacht. Sociaal-cultureel werk levert niet altijd snelle of spectaculaire resultaten op. Het bouwt aan relaties, vertrouwen en betrokkenheid. De effecten zijn niet altijd onmiddellijk zichtbaar, maar maken op lange termijn wel degelijk een verschil.Hulstaert benadrukt nogmaals het belang om die maatschappelijke effecten beter zichtbaar te maken. Door trends sneller te signaleren, die te koppelen aan persoonlijke verhalen en de expertise van organisaties sterker in het publieke debat te brengen. De Maeyer onderstreept dat organisaties tegelijk hun kritische rol moeten blijven opnemen. Mensen samenbrengen volstaat niet als ze zich niet kunnen uitspreken, als er geen ruimte is voor verschil of als hun signalen uiteindelijk niet tot bij beleidsmakers raken.
Ook overheden hebben daarin een verantwoordelijkheid. Ze moeten niet alleen kijken naar de directe output van organisaties, maar ook naar de maatschappelijke waarde die ze op langere termijn creëren. En ze moeten ook aanvaarden dat een sterk middenveld niet noodzakelijk een gemakkelijk middenveld is.Zo komt de belangrijkste boodschap van het gesprek bovendrijven. Sociaal-culturele organisaties zijn geen bijkomstigheid of luxe die we ons alleen kunnen veroorloven wanneer er voldoende middelen zijn. Het zijn plekken waar mensen leren samenleven, waar engagement groeit en waar de samenleving zichzelf voortdurend opnieuw uitvindt. En misschien is het precies omdat die werking zo verweven zit in het dagelijkse leven, dat we het belang ervan soms uit het oog verliezen. Of zoals De Maeyer het stelt: “Heel mijn leven is verbonden met het sociaal-cultureel werk. Maar waarom weet ik dat niet?”