Betoging lage resolutie web 42

In gesprek met Kristof Calvo en Koenraad Debackere

‘Het middenveld is van de mensen’

Wat roept de term ‘sociaal-culturele organisaties’ op bij mensen die niet dagelijks met de sector bezig zijn? En welke betekenis hebben die organisaties voor de samenleving? Met die vragen gingen we in gesprek met Kristof Calvo, schepen in Mechelen, en Koenraad Debackere, professor aan KU Leuven en expert in technologische innovatie. Het gesprek ging over veel meer dan subsidies of de positie van het middenveld in het politieke debat. Vooral het belang van ontmoeting, verbinding, vertrouwen, maatschappelijke creativiteit en de lokale samenleving kwamen opvallend vaak terug.

Kristof Calvo lage resolutie s RGB 03

Koenraad Debackere en Kristof Calvo. Foto: Sophie Nuytten.

Plekken waar mensen elkaar in de ogen kijken

Voor Koenraad Debackere roept sociaal-cultureel werk in de eerste plaats twee dingen op: verbinding en ontmoeting. Sociaal-culturele organisaties zijn plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten, maar ook waar ze met andere ideeën en perspectieven worden geconfronteerd. Die ideeën hoeven niet noodzakelijk de eigen ideeën te zijn. Net daarin zit volgens hem een belangrijke maatschappelijke functie: organisaties bieden een spiegel en maken het mogelijk om kritisch naar de samenleving en naar het eigen handelen te kijken.Debackere kent het verenigingsleven bovendien uit eigen ervaring. Hij vertelt over zijn ouders, die actief waren in het Davidsfonds, en over zijn eigen betrokkenheid bij het Leuvense theatergezelschap Het Nieuwstedelijk. Daarnaast ziet hij vanuit zijn academische werk een verband tussen cultuur, creativiteit en innovatie. Onderzoek binnen zijn vakgebied laat zien dat creatieve omgevingen en cultuurorganisaties – zowel professionele als amateurorganisaties – kunnen doorwerken op de innovatieve kenmerken van een regio.
Ook Kristof Calvo benadrukt sterk het belang van ontmoeting. Hij ziet in het rijke middenveld en verenigingsleven een soort ‘maïzena’ in tijden van ontrafeling en verbrokkeling. Juist omdat verenigingen permanente plekken creëren waar mensen en perspectieven samenkomen, hebben ze volgens hem vandaag meer dan ooit betekenis. Het gaat daarbij niet alleen om praten of meningen uitwisselen. Mensen doen er samen dingen.Dat ‘samen doen’ is een terugkerend thema in het gesprek. Calvo ziet het verenigingsleven als een plek waar mensen als het ware hun ‘democratische spier’ kunnen oefenen. Samen iets organiseren, creëren of realiseren vraagt immers dat mensen met verschillen leren omgaan, afspraken maken en tot een resultaat komen. Daarom is fysieke ontmoeting zo belangrijk. Binnen online echokamers komen mensen vooral terecht in omgevingen die hun eigen ideeën bevestigen. Fysieke ontmoeting zet je letterlijk oog in oog met 'de ander'. Je kijkt elkaar aan, luistert en werkt samen. Het beeld van een spier vindt hij belangrijk, want een spier moet je blijven trainen. Niet elke ontmoeting hoeft meteen tot een compromis of concreet resultaat te leiden. Ook het blijven oefenen in het omgaan met verschil heeft maatschappelijke waarde.En ja, daar zit voor organisaties soms wat spanning op. Sociaal-culturele organisaties hebben vaak een duidelijke missie en overtuiging – terecht! – want zo maken ze bepaalde stemmen zichtbaar. Maar tegelijk hebben ze ook de opdracht om verschillende stemmen samen te brengen. Die dubbele rol vraagt constant afweging.
Je moet terug meer plekken creëren waar mensen elkaar in de ogen kijken en die democratische spier kunnen oefenen
Kristof Calvo

Van triple naar quadruple helix

Debackere plaatst dat verbindende vermogen ook in een breder kader. In innovatietheorieën werd lang gesproken over de triple helix: overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven die elkaar kunnen versterken. Inmiddels wordt dat model verbreed naar een quadruple helix, waarin ook de ‘civil society’ een volwaardige plaats krijgt.Voor Debackere is dat geen theoretische toevoeging. Verenigingen en middenveldorganisaties beschikken over kennis, kunde en ervaring die ook voor overheid en wetenschap relevant zijn. Hij verwijst onder meer naar patiëntenverenigingen die vanuit hun concrete ervaringen en expertise belangrijke inzichten kunnen aanbrengen in wetenschappelijk onderzoek. Hetzelfde principe geldt volgens hem voor het sociaal-culturele verenigingsleven. Sociaal-culturele organisaties zijn dus geen ‘uitvoerders’ van beleid, ze produceren zelf kennis en inzichten en geven zo maatschappelijke ontwikkelingen mee vorm.

“Organisaties zijn een middel, nooit een doel”

Wat dan met de moeilijke context waarbinnen het middenveld opereert? Onzekerheid, besparingen, een moeilijker politiek klimaat. Calvo erkent de impact, maar waarschuwt voor een uitsluitend defensieve houding.De grootste overtuigingskracht ligt volgens hem in wat er elke dag gebeurt: de vrijwilligers, de leden, de activiteiten en de concrete maatschappelijke resultaten.Dat betekent niet dat structuren of professionele ondersteuning onbelangrijk zijn. Wel integendeel. Veel van wat vrijwilligers kunnen realiseren, steunt op professionele ondersteuning. Maar het publieke verhaal van het middenveld moet niet vertrekken van de structuur, wel van het maatschappelijke resultaat. En organisaties kunnen daarbij zelf het voortouw nemen: elkaar opzoeken, initiatieven bundelen en samen nieuwe proposities ontwikkelen. Zichzelf organiseren en concrete dingen realiseren is op zich al een vorm van maatschappelijke kracht.
Organisaties en structuren zijn altijd een middel en nooit een doel op zich
Kristof Calvo

Vertrouwen vraagt twee kanten

Tegelijk is er volgens Calvo wel degelijk een probleem wanneer de relatie tussen overheid en middenveld vanuit wantrouwen wordt georganiseerd. Vertrouwen werkt hier in twee richtingen. Niet alleen de overheid moet vertrouwen hebben in verenigingen, ook organisaties moeten oog hebben voor de context waarin beleidsmakers werken.Debackere koppelt dat aan een bredere ontwikkeling. In veel maatschappelijke domeinen ziet hij een groeiende behoefte aan controle, regels en procedures. Dat komt niet alleen vanuit de overheid. Ook vanuit de samenleving is er vaak de verwachting dat de overheid alles controleerbaar en regelbaar maakt. Zo ontstaat een zichzelf versterkende dynamiek van wantrouwen en meer regels.

Meer vertrouwen = minder overlegstructuren?

Opvallend is dat beide gesprekspartners ook kritisch zijn voor de manier waarop het overleg tussen middenveld en overheid is georganiseerd. Dreigt de grote hoeveelheid adviesraden, overlegtafels en procedures de relevantie van overleg niet onderuit te halen? Als het middenveld meer impact wil hebben op Vlaams niveau, zou het ook zelf kritisch moeten kijken naar de veelheid aan overlegstructuren, aldus Calvo. Minder tafels, maar meer strategische momenten en instrumenten kunnen volgens hem meer opleveren dan een opeenstapeling van procedures.Dat sluit aan bij een bredere kritiek op bureaucratisering. Hoe meer processen en structuren zich opstapelen, hoe moeilijker het wordt om tot echte maatschappelijke synthese te komen. En hoe meer het maatschappelijk debat wordt georganiseerd als een verzameling van afzonderlijke belangen, hoe groter het risico dat iedereen vooral zijn eigen belang verdedigt.
Kristof Calvo lage resolutie s RGB 16

Foto: Sophie Nuytten

Als we alleen maar atomiseren, dan hebben we geen gedragenheid meer. We moeten durven aggregeren
Koenraad Debackere

De lokale samenleving als oefenplek

Een belangrijk deel van het gesprek gaat over de lokale democratie. Calvo ziet het lokale niveau als een plek waar ontmoeting en dialoog nog relatief rechtstreeks kunnen plaatsvinden. De afstand tussen burgers, verenigingen en bestuurders is kleiner. Er is minder mediatieke druk en er is meer mogelijkheid om van een meningsverschil daadwerkelijk naar een concreet resultaat te gaan. Het verenigingsleven is daar een belangrijke schakel in.Mechelen en Leuven dienen in dit gesprek als voorbeelden. Debackere haalt het voorbeeld aan van Het Nieuwstedelijk, waar voorstellingen over de financiële crisis en de hebzucht doorheen de financiële sector werden gemaakt, terwijl bijvoorbeeld bankiers ook deel uitmaken van de achterban en bestuursomgeving van het gezelschap. Middenveldorganisaties kunnen maatschappelijk scherpe thema’s behandelen en tegelijk mensen met verschillende posities met elkaar in gesprek brengen.
Kristof Calvo lage resolutie s RGB 09

Foto: Sophie Nuytten

Activisme hoort bij democratie

Activisme? Voor Debackere is het uiten van een maatschappelijke visie of mening op zichzelf geen probleem. Kunst en wetenschap bevatten allebei een vorm van activisme. Ze zoeken nieuwe wegen, stellen bestaande inzichten in vraag en kunnen nieuwe perspectieven openen.
Uiteraard trekt hij wel een duidelijke grens tussen maatschappelijke expressie en strafbare handelingen. Vrijheid van meningsuiting is voor hem een fundamenteel recht. Geweld of het vernielen van andermans eigendom valt daar niet onder. Ook hoffelijkheid in het publieke debat vindt hij belangrijk. Het is perfect mogelijk om sterk van mening te verschillen zonder elkaar als tegenstander te behandelen.

“Staar je niet blind op talkshows”

Een ander opvallend punt is hun visie op zichtbaarheid. Het middenveld lijkt in het publieke debat soms minder zichtbaar dan zijn maatschappelijke omvang doet vermoeden. Calvo nuanceert. Het is belangrijk om niet alleen naar de nationale media en talkshows te kijken. De dagelijkse zichtbaarheid van het middenveld is veel groter. In steden en gemeenten, op pleinen, in cultuurhuizen, bij verenigingen en evenementen. Regionale media pikken die activiteiten op en lokale besturen geven er vaak een podium aan.Daarom hoeft het middenveld zich volgens hem niet volledig te laten leiden door wat op televisie of sociale media gebeurt. De maatschappelijke realiteit speelt zich ook af in de vele concrete activiteiten die elke dag plaatsvinden. Debackere vindt dit ook gelden voor cultuur in de publieke ruimte. Cultuuractiviteiten kunnen de manier waarop mensen een stad ervaren veranderen. Ze brengen creativiteit letterlijk tussen de mensen en kunnen ontmoetingen veroorzaken tussen mensen die elkaar anders misschien nooit zouden spreken.

Infrastructuur als hefboom

Voor Calvo is ondersteuning meer dan subsidies. Ook ruimte en infrastructuur zijn belangrijke hefbomen. Hij verwijst naar het Mechelse cultuurbeleid, waarin sterk wordt ingezet op infrastructuur en gedeeld gebruik. Ook bibliotheken zijn interessante knooppunten. Ze brengen verschillende generaties, scholen en activiteiten samen. De uitdaging is volgens hem om meer van dergelijke plekken te vinden waar mensen al komen, in plaats van altijd te verwachten dat mensen naar de eigen organisatie komen.

Mensen die zich verenigen maken elke dag de samenleving

Laten we één iets niet vergeten, zegt Debackere. Het middenveld is er al. Elke dag opnieuw organiseren mensen zich, nemen ze initiatieven, maken ze dingen en zorgen ze voor elkaar. Dat is volgens Calvo ook een belangrijke reden om niet alleen vanuit somberheid naar de huidige context te kijken. Het middenveld moet volgens hem zijn concrete maatschappelijke resultaten sterker naar buiten brengen en organisaties moeten elkaar daarbij vaker vinden. Zo creëren ze samen draagvlak voor maatschappelijke initiatieven.
Het middenveld is van de mensen
Koenraad Debackere
Debackere en Calvo vertrekken vanuit verschillende invalshoeken – de ene vanuit innovatie en kennis, de andere vanuit lokale politiek – maar komen opvallend vaak bij dezelfde conclusie uit. Een samenleving heeft plekken nodig waar mensen elkaar ontmoeten, verschillen kunnen verdragen, samen dingen maken en verantwoordelijkheid opnemen. Het sociaal-culturele middenveld is een van die plekken waar dat elke dag gebeurt. De maatschappelijke waarde van het middenveld zit niet alleen in wat organisaties zeggen, maar vooral in wat mensen er samen daadwerkelijk doen.