Joke Vandenabeele: "zorgzame eigenzinnigheid. De stille kracht van sociaal-cultureel werk"
Joke Vandenabeele is als docent verbonden aan de onderzoekseenheid Educatie, Cultuur en Samenleving van de Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen aan KU Leuven. In haar onderwijs en onderzoek focust ze op volwasseneneducatie, vormingswerk en de publieke en maatschappelijke betekenis van leren en samenleven.
In haar bijdrage belicht Joke Vandenabeele drie kwaliteiten die de kracht van sociaal-culturele praktijken mee bepalen: een bijzondere kijk op volwassenheid, de zorgzame eigenzinnigheid van praktijkwerkers en het samen creëren en onderhouden van gemeenschappelijke plekken. Ze laat zien hoe sociaal-cultureel werk mensen uitnodigt om verder te kijken dan hun eigen leven en samen vorm te geven aan wat een goed leven en een sterke gemeenschap kunnen betekenen.
Elk jaar vraag ik aan studenten ‘pedagogische wetenschappen’ en ook aan studenten ‘educatief werk met volwassenen’ (KU Leuven) om een sociaal-culturele praktijk van nabij te bestuderen. Het is mijn manier om wetenschappelijke literatuur rond vormingswerk met volwassenen en publieke pedagogiek zo dicht mogelijk bij de dagelijkse praktijk van sociaal-cultureel werk in Vlaanderen te brengen. In de reflectie hierna, kies ik om stil te staan bij drie belangrijke kwaliteiten die ik in mijn cursuswerk met studenten bespreek en die ik ook in meerdere sociaal-culturele praktijken herken. Het gaat om (1) een welbepaalde kijk op wie die volwassene is of kan zijn, (2) het praktiseren van een zorgzame eigenzinnigheid door praktijkwerkers en (3) de gemeenschapsdynamiek die uitgaat van het samen delen en onderhouden van een plek.
Volwassen worden is ook leren samenleven
De vraag wie de volwassene is, vormt een belangrijk aandachtspunt binnen de literatuur over volwassenenvorming. Opvallend daarbij is dat volwassenheid niet louter wordt gekoppeld aan leeftijd of een ontwikkelingsfase, maar aan een bepaalde manier van in de wereld staan. De Duitse pedagoog Peter Alheit biedt hiervoor een inspirerend perspectief. Hij beschrijft hoe volwassenen midden in het leven staan en voortdurend bezig zijn hun levensverhaal te schrijven en te herschrijven. In zijn onderzoek toont hij aan dat educatief werk met volwassen mensen mogelijkheden laat ontdekken die zij voordien niet zagen. Dat noemt hij de kracht van de unlived lives: de nog niet geleefde mogelijkheden die in elk leven aanwezig zijn. Wat in de vele sociaal-culturele praktijken naar voren komt is dat ze volwassenen prikkelen om te bewegen tussen de vraag “wat kan ik met mijn leven” en “wat is waardevol in het samenleven met anderen?”. Sociaal-culturele praktijken spreken volwassenen aan op hun vermogen niet uitsluitend vanuit zichzelf te leven, maar zich te laten aanspreken door wat anderen en de wereld van hen vraagt. Educatie krijgt zo een civiele of publieke dimensie.De kracht van zorgzame eigenzinnigheid
Wat de bundeling van sociaal-culturele praktijken ook zichtbaar maakt, is hoe praktijkwerkers een vorm van zorgzame eigenzinnigheid (Negt en Kluge, 2023) beoefenen. De positie van sociaal-culturele praktijken is fundamenteel ambivalent. Enerzijds worden deze praktijken niet altijd erkend als volwaardige educatieve setting. In vergelijking met het onderwijs ontbreekt vaak de institutionele legitimiteit die verbonden is met diploma’s, leerplannen en gestandaardiseerde evaluaties. Anderzijds worden juist deze praktijken aangesproken om een bijdrage te leveren aan een breed scala van maatschappelijke uitdagingen, zoals het versterken van democratie, het bevorderen van sociale verbinding en het realiseren van culturele inclusie. Hierin schuilt een duidelijke paradox: praktijken die niet altijd volledig worden erkend, krijgen wel de verwachting opgelegd om mee antwoorden te geven op enkele van de meest complexe vraagstukken van onze tijd.
Zorgzame eigenzinnigheid vormt een antwoord op die spanning. Ze vertrekt vanuit een engagement voor de praktijk zelf, voor de gemeenschap die haar draagt en voor de specifieke educatieve mogelijkheden die erdoor ontstaan. Die houding nodigt uit om stil te staan bij de vraag wat een sociaal-culturele praktijk mogelijk maakt en in stand houdt. Welke mensen, materialen, tradities en vormen van betrokkenheid dragen haar? Hoe werken zij samen aan de specifieke manieren van spreken, handelen en samenleven die de praktijk kenmerken? Tegelijk vraagt zorgzame eigenzinnigheid ook om kritische afwegingen. Wanneer is het nodig om grenzen te stellen? Wanneer dreigen externe verwachtingen en beleidsprioriteiten zo dominant te worden dat ze het eigen karakter van de praktijk onder druk zetten? Door soms bewust “neen” te zeggen, behouden sociaal-culturele praktijken ruimte voor experiment, verrassing en het onverwachte. Net daarin schuilt een belangrijk deel van hun kracht: niet alles ligt vooraf vast. Hun waarde ligt juist in het openhouden van de vraag hoe mensen op een betekenisvolle manier met elkaar willen en kunnen samenleven.
