Betoging lage resolutie web 42

Joke Vandenabeele: "zorgzame eigenzinnigheid. De stille kracht van sociaal-cultureel werk"

Joke Vandenabeele is als docent verbonden aan de onderzoekseenheid Educatie, Cultuur en Samenleving van de Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen aan KU Leuven. In haar onderwijs en onderzoek focust ze op volwasseneneducatie, vormingswerk en de publieke en maatschappelijke betekenis van leren en samenleven.

In haar bijdrage belicht Joke Vandenabeele drie kwaliteiten die de kracht van sociaal-culturele praktijken mee bepalen: een bijzondere kijk op volwassenheid, de zorgzame eigenzinnigheid van praktijkwerkers en het samen creëren en onderhouden van gemeenschappelijke plekken. Ze laat zien hoe sociaal-cultureel werk mensen uitnodigt om verder te kijken dan hun eigen leven en samen vorm te geven aan wat een goed leven en een sterke gemeenschap kunnen betekenen.
Elk jaar vraag ik aan studenten ‘pedagogische wetenschappen’ en ook aan studenten ‘educatief werk met volwassenen’ (KU Leuven) om een sociaal-culturele praktijk van nabij te bestuderen. Het is mijn manier om wetenschappelijke literatuur rond vormingswerk met volwassenen en publieke pedagogiek zo dicht mogelijk bij de dagelijkse praktijk van sociaal-cultureel werk in Vlaanderen te brengen. In de reflectie hierna, kies ik om stil te staan bij drie belangrijke kwaliteiten die ik in mijn cursuswerk met studenten bespreek en die ik ook in meerdere sociaal-culturele praktijken herken. Het gaat om (1) een welbepaalde kijk op wie die volwassene is of kan zijn, (2) het praktiseren van een zorgzame eigenzinnigheid door praktijkwerkers en (3) de gemeenschapsdynamiek die uitgaat van het samen delen en onderhouden van een plek. 

Volwassen worden is ook leren samenleven

De vraag wie de volwassene is, vormt een belangrijk aandachtspunt binnen de literatuur over volwassenenvorming. Opvallend daarbij is dat volwassenheid niet louter wordt gekoppeld aan leeftijd of een ontwikkelingsfase, maar aan een bepaalde manier van in de wereld staan. De Duitse pedagoog Peter Alheit biedt hiervoor een inspirerend perspectief. Hij beschrijft hoe volwassenen midden in het leven staan en voortdurend bezig zijn hun levensverhaal te schrijven en te herschrijven. In zijn onderzoek toont hij aan dat educatief werk met volwassen mensen mogelijkheden laat ontdekken die zij voordien niet zagen. Dat noemt hij de kracht van de unlived lives: de nog niet geleefde mogelijkheden die in elk leven aanwezig zijn. Wat in de vele sociaal-culturele praktijken naar voren komt is dat ze volwassenen prikkelen om te bewegen tussen de vraag “wat kan ik met mijn leven” en “wat is waardevol in het samenleven met anderen?”. Sociaal-culturele praktijken spreken volwassenen aan op hun vermogen niet uitsluitend vanuit zichzelf te leven, maar zich te laten aanspreken door wat anderen en de wereld van hen vraagt. Educatie krijgt zo een civiele of publieke dimensie.

De kracht van zorgzame eigenzinnigheid

Wat de bundeling van sociaal-culturele praktijken ook zichtbaar maakt, is hoe praktijkwerkers een vorm van zorgzame eigenzinnigheid (Negt en Kluge, 2023) beoefenen. De positie van sociaal-culturele praktijken is fundamenteel ambivalent. Enerzijds worden deze praktijken niet altijd erkend als volwaardige educatieve setting. In vergelijking met het onderwijs ontbreekt vaak de institutionele legitimiteit die verbonden is met diploma’s, leerplannen en gestandaardiseerde evaluaties. Anderzijds worden juist deze praktijken aangesproken om een bijdrage te leveren aan een breed scala van maatschappelijke uitdagingen, zoals het versterken van democratie, het bevorderen van sociale verbinding en het realiseren van culturele inclusie.  Hierin schuilt een duidelijke paradox: praktijken die niet altijd volledig worden erkend, krijgen wel de verwachting opgelegd om mee antwoorden te geven op enkele van de meest complexe vraagstukken van onze tijd. 
Zorgzame eigenzinnigheid vormt een antwoord op die spanning. Ze vertrekt vanuit een engagement voor de praktijk zelf, voor de gemeenschap die haar draagt en voor de specifieke educatieve mogelijkheden die erdoor ontstaan. Die houding nodigt uit om stil te staan bij de vraag wat een sociaal-culturele praktijk mogelijk maakt en in stand houdt. Welke mensen, materialen, tradities en vormen van betrokkenheid dragen haar? Hoe werken zij samen aan de specifieke manieren van spreken, handelen en samenleven die de praktijk kenmerken? Tegelijk vraagt zorgzame eigenzinnigheid ook om kritische afwegingen. Wanneer is het nodig om grenzen te stellen? Wanneer dreigen externe verwachtingen en beleidsprioriteiten zo dominant te worden dat ze het eigen karakter van de praktijk onder druk zetten? Door soms bewust “neen” te zeggen, behouden sociaal-culturele praktijken ruimte voor experiment, verrassing en het onverwachte. Net daarin schuilt een belangrijk deel van hun kracht: niet alles ligt vooraf vast. Hun waarde ligt juist in het openhouden van de vraag hoe mensen op een betekenisvolle manier met elkaar willen en kunnen samenleven.

Een plek maak je samen

Een derde dynamiek die naar voren treedt, is de manier waarop sociaal-culturele praktijken vaak vertrekken vanuit de mensen, verhalen, relaties en materiële werkelijkheid van een specifieke plek. Wanneer mensen samen zorg dragen voor een plek, kennis delen, activiteiten organiseren en nieuwe verbindingen leggen tussen een diversiteit aan gebruikers van een plek, ontstaat een proces van gedeelde verantwoordelijkheid. Het gemeenschappelijke wordt daarbij niet opgevat als bezit of identiteit, maar als iets dat voortdurend wordt gemaakt, onderhouden en beheerd door de mensen zelf. Een buurtmoestuin, collectieve keuken of voedselcoöperatie zorgt niet alleen voor toegang tot gezonde voeding, maar brengt ook mensen samen rond samenwerking, vertrouwen en solidariteit. Er ontstaan op die manier nieuwe vormen van zorg voor basisbehoeften zoals voedsel, wonen, cultuurbeleving, het herstellen van huishoudapparatuur, rouwen om een dierbare overledene en een betrokkenheid ook op nieuwe vormen van kritische vorming en democratische besluitvorming. Vanuit deze dynamiek wordt het goede leven niet opgevat als een individueel streven naar welzijn of succes. Het ontstaat juist in de kwaliteit van de relaties die mensen met elkaar en met hun omgeving opbouwen en onderhouden. Goed leven wordt daarmee een collectief project dat voortdurend vorm krijgt door samenwerking, openheid en gedeelde zorg voor de plek die mensen samen bewonen.

Resonantie: geraakt worden door de wereld en elkaar

Deze nadruk op relaties en gedeelde zorg kan ook worden begrepen vanuit Hartmut Rosa's concept van "resonantie". Rosa (2019) gebruikt deze term om een bijzondere verhouding tussen mens en wereld te beschrijven, waarin mensen zich aangesproken, geraakt en betrokken voelen door anderen, door een plek of door een gemeenschappelijke activiteit, en daar ook op antwoorden. Resonantie verschilt daarmee van reflexiviteit. Waar reflexiviteit vooral verwijst naar het vermogen van mensen om over zichzelf, hun handelen en hun positie na te denken, gaat resonantie over de kwaliteit van de relatie die zij met de wereld aangaan. Reflexiviteit blijft in zekere zin een proces van zelfreflectie, terwijl resonantie een wederkerige verbinding aanduidt waarin mens en wereld elkaar wederzijds beïnvloeden en transformeren. Tegelijk waarschuwt Rosa ervoor om resonantie niet te romantiseren als een toestand van permanente harmonie, consensus of verbondenheid.Resonantierelaties ontstaan immers niet alleen uit aangename of bevestigende ervaringen, maar kunnen ook voortkomen uit confrontatie, ongemak, verdriet, conflict of verlies. Juist ervaringen die mensen raken, uitdagen of uit hun vertrouwde kaders halen, kunnen aanleiding geven tot nieuwe vormen van betrokkenheid en transformatie. Resonantie verwijst daarom niet naar een afwezigheid van spanning, maar naar de mogelijkheid om zich door de wereld te laten aanspreken en daarop responsief te blijven, ook wanneer die ontmoeting onzeker, kwetsbaar of ontregelend is. Hierdoor krijgt de betrokkenheid op het goede leven niet het karakter van een conflictvrije gemeenschap, maar van een gemeenschap die in staat is om verschillen, spanningen en kwetsbaarheden op een betekenisvolle en kritische manier te dragen en te verwerken?