Gedeelde bezorgdheid in de commissie Cultuur over de druk op de civiele ruimte
donderdag 12 juni 2025
Socius, het steunpunt voor sociaal-cultureel volwassenenwerk, bracht op 15 mei zijn kennisdossier ‘De civiele ruimte vrijwaren voor een vitale democratie’ uit. Dit onderzoek toont dat deze civiele ruimte niet vanzelfsprekend is. Ze is dynamisch en veerkrachtig, maar staat ook onder druk. Het is daarom ook aan ons om waakzaam te zijn geeft Bram Jaques, Vlaams Parlementslid voor Groen, aan in de commissie Cultuur. Een bekommernis die ook minister Gennez deelt.
Hoe omschrijf je de ‘civiele ruimte’?
Het gaat om de ruimte waar individuen en groepen zich vrij informeren, meningen uiten, zich organiseren en via diverse acties invloed uitoefenen op de samenleving. Middenveldorganisaties, inclusief sociaal-culturele en amateurkunstenorganisaties, vormen een cruciaal onderdeel van deze ruimte.Die civiele ruimte blijkt essentieel voor een vitale democratie, want ze biedt fora voor publiek debat, draagt bij aan meningsvorming en maatschappelijke actie, en is een plek waar diverse actoren, waaronder ook overheden en bedrijven, interageren. De volledige publicatie vind je hier op de website van Socius.
Het middenveld als “watchdog” van de overheid
Ondanks trots op het sterke middenveld en het sociaal-cultureel volwassenenwerk, waarschuwt Bram Jaques (Groen) voor een groeiende politieke sturing via het 'primaat van de politiek': “Het in de beleidsnota ingeschreven principe van een overheid die autonoom het laatste woord krijgt bij subsidietoekenning, maar ook het in vraag stellen van de kritische rol van het middenveld door bepaalde regeringspartners of andere partijen doen ons de wenkbrauwen fronsen”.Ook het draagvlak voor het middenveld, dat een groot deel uitmaakt van de civiele ruimte, gaat de verkeerde kant uit, aldus Bram Jaques. “Er is dus werk aan de winkel om de civiele ruimte te beschermen, zodat die verder kan floreren”. Daarom pleit hij in de commissie Cultuur om vanuit Vlaanderen de basiscondities voor het bestaan en de werking van de civiele ruimte te beschermen. "Een belangrijke rol daarin is de kritische rol van het middenveld, en dus ook van het sociaal-cultureel volwassenenwerk. Zoals het dossier aangeeft, moet het middenveld in een democratie kunnen fungeren als een ‘watchdog’ die de overheid monitort als deel van de checks-and-balances.”
Het terugschroeven van autonomie via politieke druk of planlast verzwakt de samenleving, stelt Jaques, die oproept om het middenveld te blijven waarderen als volwaardige beleidsactor. Hij roept daarop minister Gennez op tot actie zodat socioculturele organisaties in hun autonomie gewaardeerd worden en gevrijwaard blijven van een allesbepalend primaat van de politiek.
Het is belangrijk dat organisaties hun stem laten horen
In haar antwoord erkende minister Gennez de bezorgdheid over de druk op de civiele ruimte te delen. De minister benadrukt dat Vlaanderen trots mag zijn op zijn sterk middenveld, dat niet alleen het beleid kritisch bevraagt maar ook actief meewerkt aan maatschappelijke oplossingen. Hoewel de toestand in ons land niet alarmerend is, zijn er volgens de minister duidelijke waarschuwingssignalen waar ze extra aandachtig voor wil en zal zijn.
(c) Sophie Nuytten
“In Vlaanderen kunnen we trots zijn op ons middenveld. Het is een belangrijke democratische speler in het maatschappelijke debat, een speler die mee vorm geeft aan de samenleving en die het beleid een spiegel voorhoudt, maar die evengoed in partnerschap met het beleid kan werken om bepaalde maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Soms leidt dat tot kritiek vanuit verschillende hoeken. De diverse en vaak sterk uiteenlopende meningen over maatschappelijk bewogen thema’s en kritische stemmen uit het sociaal-culturele veld zullen misschien altijd wel blijven botsen. Persoonlijk vind ik dat een goede zaak. Ik wil onze sociaal-culturele sector een hart onder de riem steken en hem altijd blijven aanmoedigen en beschermen om zijn stem te laten klinken.”
Het kennisdossier doet nog geen concrete aanbevelingen aan het beleid. Het stipt wel een aantal bevindingen aan. Die zijn uiteraard voer voor toekomstige beleidsbeslissingen, geeft minister Gennez aan. Het huidige beleidskader van de Vlaamse Regering is uiteraard van die orde dat wij zeggenschap hebben in de bepaling wie wel en niet gesubsidieerd wordt en hoeveel die subsidie bedraagt, aldus de minister. “Dat lijkt me ook logisch: wij kennen ze toe. En tegelijkertijd is er het civiele perspectief, dat de kern uitmaakt van het decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk. Organisaties bepalen zelf met welke maatschappelijke uitdagingen ze aan de slag willen gaan en hebben daarbij autonomie.” Het decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk biedt volgens de minister daarom een robuust kader dat de autonomie van organisaties waarborgt. De minister onderstreept verder ook dat het belangrijk is dat organisaties hun stem laten horen, ook al botst die soms met andere meningen, en dat dit een normaal onderdeel is van een levendige democratie.Ook Manu Diericx (N-VA) sluit zich hierbij aan. “Wie het debat schuwt sluit zich op in zijn eigen grote gelijk en knijpt de gemeenschap dood.” Tegelijk stelt hij scherp op de vraag die volgens hem moet gesteld worden, namelijk of een wijziging in het subsidielandschap automatisch ook een wijziging in de civiele ruimte teweegbrengt. Waarop hij zelf aangeeft dat dit inderdaad meteen tot een wijziging leidt in de slagkracht van de getroffen organisaties. "Maar wij pleiten voor een voldoende weerbare civiele ruimte, die zulke wijzigingen kan absorberen, vandaar ook ons pleidooi voor voldoende diverse financiering en dus weerbaarheid van die organisaties wat dat betreft", aldus Manu Diericx.
Administratieve vereenvoudiging, een prioriteit van de Vlaamse Regering
Minister Gennez wees tegelijk ook op haar aandacht voor de planlast en regeldruk waar organisaties – zeker kleinere – vaak onder lijden. Ze stelde dat de Vlaamse Regering administratieve vereenvoudiging tot prioriteit heeft gemaakt en verwees naar de thematische werkgroep Verenigingen (binnen het transversale project 'Regelrecht'), waarin verschillende middenveldspelers, zoals ook De Federatie, actief zullen meewerken aan oplossingen voor "regulitis".
