Betoging lage resolutie web 42

Opvragen uittreksel strafregister: wanneer slaat de slinger te ver door?

Dossier: Vrijwilligerswerk

Vanaf 1 januari 2027 verandert de regelgeving voor organisaties die medewerkers en vrijwilligers inzetten die 'rechtstreeks en op structurele basis contact hebben met minderjarigen'. De nieuwe regels breiden de controleverplichting van het uittreksel strafregister aanzienlijk uit. Uiteraard is de bescherming van kinderen en jongeren tegen grensoverschrijdend gedrag een belangrijke doelstelling. Maar het uittreksel uit het strafregister is daarbij slechts één element van een breder preventiebeleid. De uitbreiding van de controleplicht roept vragen op. Hoe ver moeten we gaan in het periodiek controleren van mensen die zich vrijwillig inzetten voor kinderen en jongeren? Tegelijk is het momenteel nog onduidelijk hoe organisaties de nieuwe verplichtingen moeten toepassen. 

Dringend nood aan duidelijke draaiboeken

De nieuwe regelgeving treedt op 1 januari 2027 in werking en brengt een aantal belangrijke wijzigingen met zich mee. Voortaan moeten niet alleen nieuwe medewerkers en vrijwilligers die rechtstreeks en op structurele basis contact hebben met minderjarigen een uittreksel uit het strafregister voorleggen. Ook bestaande medewerkers moeten om de drie jaar opnieuw worden gecontroleerd. Bovendien verdwijnen de bestaande uitzonderingen voor vrijwilligers in het jeugdwerk en de armoedesector, al blijft voor jonge vrijwilligers onder de 20 jaar in het jeugdwerk een uitzondering bestaan. Voor organisaties betekent dit niet alleen een uitbreiding van de doelgroep die gecontroleerd moet worden, maar ook een bijkomende administratieve verplichting en een nieuwe manier van werken. Vandaag is echter nog niet voor alle organisaties voldoende duidelijk hoe ze de regelgeving in de praktijk moeten toepassen. Er wordt gewerkt aan een draaiboek voor de cultuursector, maar dat moet nog verder worden uitgewerkt en afgestemd.Een eenvoudige oefening is dat niet. Want een uniforme regelgeving betekent nog niet dat de praktische toepassing in elke sector identiek is. De culturele sector is bijzonder divers. De context van het sociaal-cultureel volwassenenwerk en de amateurkunsten verschilt bijvoorbeeld sterk van die van professionele kunstenorganisaties of erfgoedinstellingen. Zelfs binnen sociaal-cultureel werk en amateurkunsten bestaan grote verschillen in de manier waarop met medewerkers, vrijwilligers, leden en deelnemers gewerkt wordt.

Eén kader, maar ondersteuning op maat

De SARC wees in zijn advies van december 2025 al op de nood aan meer duidelijkheid over een aantal begrippen en formuleringen in het decreet. Zo is het niet altijd duidelijk wat precies wordt bedoeld met ‘op structurele basis rechtstreeks contact hebben met minderjarigen’. Ook het begrip ‘aanstelling’ roept vragen op, zeker in organisaties die sterk op vrijwilligers steunen en waar men vaak niet met formele aanstellingsprocedures werkt. Daarnaast vraagt de SARC om meer duidelijkheid over de grens tussen een vrijwilliger en een actief lid van een organisatie. Die begrippen zijn nochtans bepalend om te kunnen inschatten wie precies onder de controleverplichting valt. De raad pleit daarom voor verdere concretisering en duidelijke sectorale richtlijnen die rekening houden met de specifieke realiteit van organisaties.
Straf rechter
Er is dus nood aan een draaiboek dat organisaties echt helpt om de regelgeving toe te passen. Dat is méér dan een juridische toelichting bij het decreet. Organisaties hebben nood aan concrete antwoorden op praktische vragen. Valt deze medewerker of vrijwilliger onder de verplichting? Wanneer moet het uittreksel worden voorgelegd? Welke stappen moet de organisatie vervolgens zetten? Hoe moet de beoordeling gebeuren? Wie neemt welke verantwoordelijkheid op? En wat gebeurt er met de informatie nadat de controle is uitgevoerd?
Een sectorspecifiek draaiboek is dus een eerste belangrijk instrument. Maar daarmee mag het niet stoppen. Eens het draaiboek definitief is, komen er best ook laagdrempelige ondersteunende instrumenten waarmee organisaties daadwerkelijk mee aan de slag kunnen. Denk aan duidelijke flowcharts, stappenplannen, checklists, concrete voorbeelden en FAQ’s. Zeker voor kleinere organisaties, die niet over een juridische of administratieve staf beschikken, zijn dergelijke praktische instrumenten een noodzakelijke voorwaarde om de regelgeving correct te kunnen toepassen.

Een opmerkelijk onderscheid bij jonge vrijwilligers

Ook de nieuwe uitzondering voor jonge vrijwilligers verdient aandacht. Binnen het jeugdwerk geldt een uitzondering voor vrijwilligers die op het moment van hun aanstelling jonger zijn dan 20 jaar. Merkwaardig genoeg geldt die uitzondering niet voor andere sectoren.Dat betekent dat een 19-jarige vrijwilliger die in een jeugdwerkorganisatie actief is onder een andere regeling kan vallen dan een 19-jarige vrijwilliger die een gelijkaardige activiteit opneemt in een sociaal-culturele organisatie of een amateurkunstenvereniging. Bovendien is die sectorale afbakening voor de vrijwilliger zelf allesbehalve vanzelfsprekend. Jongeren bewegen zich vaak tussen verschillende organisaties en activiteiten.Het onderscheid roept vragen op over de onderliggende motivering en de praktische toepasbaarheid. Het is belangrijk dat organisaties goed begrijpen waarom bepaalde uitzonderingen gelden en hoe ze die moeten interpreteren. Ook hier is duidelijke communicatie essentieel, zodat zowel organisaties als vrijwilligers weten waar ze aan toe zijn.

Overgangsregeling

De overgangsregeling voorziet dat bepaalde bestaande medewerkers binnen drie maanden na de inwerkingtreding van het decreet een eerste uittreksel moeten voorleggen.Het gaat om drie groepen:
  • medewerkers die al vóór 1 februari 2023 waren aangesteld;
  • medewerkers die na 1 februari 2023 werden aangesteld, maar op 1 januari 2027 al langer dan drie jaar actief zijn;
  • vrijwilligers die onder de oorspronkelijke regelgeving vrijgesteld waren, maar vanaf 1 januari 2027 wel onder de controleplicht vallen.
Deze medewerkers moeten dus uiterlijk op 31 maart 2027 een uittreksel voorleggen dat op het moment van voorlegging maximaal één maand oud is. Vanaf de datum waarop het uittreksel wordt voorgelegd, begint voor hen de nieuwe termijn van drie jaar te lopen.Voor organisaties betekent dit dat ze tijdig hun bestaand medewerkers- en vrijwilligersbestand in kaart moeten brengen en moeten nagaan voor wie de overgangsregeling van toepassing is. Ook dat vraagt de nodige voorbereiding en ondersteuning.

Blijven investeren in preventie en ondersteuning

Tot slot: de invoering van de nieuwe regelgeving mag niet het eindpunt zijn. Het wijzigingsdecreet breidt de controleverplichting aanzienlijk uit. Dat heeft onvermijdelijk gevolgen voor organisaties en vrijwilligers. De SARC wees er in zijn advies al op dat eerdere evaluaties onvoldoende representatief waren, omdat bv. kleinere organisaties ondervertegenwoordigd waren. Daardoor is het vandaag moeilijk om de werkelijke planlast, de praktische toepassing en de doeltreffendheid van de bestaande regeling goed in te schatten.